در روزهای پرتلاطم پس از انقلاب ۱۳۵۷، جامعه ایران شاهد بازتعریف نهادهای دینی و سیاسی بود. نماز جمعه، که پیش از انقلاب بیشتر جنبه فقهی و عبادی داشت، پس از انقلاب به تریبونی برای بیان مسائل سیاسی، اجتماعی و آرمانهای انقلابی بدل شد. آیتالله سید محمود طالقانی، روحانی پیشرو، نقش محوری در این تحول ایفا کرد.
نخستین نماز جمعه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، که به امامت آیتالله سید محمود طالقانی در دانشگاه تهران برگزار شد، صرفاً یک آیین عبادی نبود؛ بلکه نشانهای از بازگشت دین به متن سیاست و جامعه تلقی شد. این مراسم به سرعت به یکی از مهمترین رخدادهای نمادین ماههای نخست انقلاب بدل گشت و راه را برای شکلگیری نهادی اثرگذار در حیات سیاسی جمهوری اسلامی هموار کرد.
شکلگیری سنتی مهم در جمهوری اسلامی
آیتالله سید محمود طالقانی از برجستهترین روحانیون معاصر ایران بود که نامش با تفسیر قرآن، مبارزه سیاسی، دفاع از آزادی و عدالت اجتماعی گره خورده است. او در ماههای نخست پس از پیروزی انقلاب، از چهرههای مورد اعتماد مردم و رهبران انقلاب به شمار میرفت. به همین دلیل، مسئولیت برگزاری نخستین نماز جمعه پس از انقلاب، بنا به درخواست خود او، توسط امام خمینی (ره) به وی سپرده شد.
طالقانی توجه ویژهای به نماز جمعه داشت و پیش از انقلاب نیز در مسجد هدایت از اهمیت آن سخن گفته بود. شش ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، او پیشنهاد احیای سنت نماز جمعه را با امام خمینی در میان گذاشت. امام خمینی با این پیشنهاد موافقت کرد و در شب چهارشنبه سوم مرداد، پیامی به آیتالله طالقانی ارسال کرد و او را مکلف نمود که از آن تاریخ به بعد، نماز جماعت را به وکالت از طرف ایشان در تهران اقامه کند.