مسعود کوثری: توسعه ایران مشروط به اقتصاد نفتی

مسعود کوثری، استاد ارتباطات اجتماعی دانشگاه تهران، در نشست ترویج گفتمان فردای ایران در مؤسسه اطلاعات درباره «توسعه مشروط؛ تناقض های توسعه در ایران» سخنرانی کرده است. در ادامه بخش‌هایی از سخنرانی او را می‌خوانید: من عنوان سخنانم را «توسعه مشروط» گذاشته‌ام و دلیل دارد که درباره توسعه مشروط صحبت می‌کنم. به نظر من، ما در مورد توسعه نمی‌توانیم صحبت کنیم الا اینکه بفهمیم در چه بستری توسعه پیدا می‌کنیم. حالا اینکه ما از لفظ توسعه یا از لفظ پیشرفت یا از هر لفظ دیگری استفاده کنیم، من فعلا توسعه و پیشرفت را معادل هم می‌گیرم. ولی فرض من این است که ما نمی‌توانیم با طرح‌های بلندپروازانه‌ای که الآن تدوین می‌کنیم و اسمش را «الگوی ایرانی - اسلامی پیشرفت» یا «مهندسی فرهنگی کشور» گذاشته‌ایم به جایی برسیم چون اغلب این طرح‌ها بلندپروازانه است و اغلب مشروط نیست، پس سوال این می‌شود که مشروط به چه معناست؟ معنای توسعه مشروط متأسفانه، توسعه ما مشروط به یک اقتصاد نفتی است. راجع به ایران که مثلاً نفت طلای سیاه و یا بلای ایران و از این عبارات که خیلی از نویسندگان به‌کار برده‌اند شما خیلی بیشتر از من شنیده‌اید و خوانده‌اید و نوشته‌اید. ما هم در ابتدای انقلاب تصور می‌کردیم که این دولت پهلوی است که نفهمیده گرفتار یک اقتصاد نفتی شده و ما دیگر کار را درست می‌کنیم. ولی چهل و هفت سال گذشته است و نه تنها ما کارمان را درست نکرده‌ایم، بلکه اقتصاد نفتی کار ما را درست کرده است؛ یعنی به عبارتی ما را در درون یک وضعیت مشروط نگاه داشته است. چه بخواهیم و چه نخواهیم و چه خوشمان بیاید و چه خوشمان نیاید، متأسفانه، وضع توسعه و پیشرفتمان مشروط به یک اقتصاد نفتی است. حالا برای این اقتصاد نفتی عباراتی مانند دولت رانتی هم به‌کار می‌برند. دولت رانتی ۶۰ درصد از درآمد GNP ایران در سال 1980 از طریق نفت تامین می شد.