یادداشتی با عنوان «آیا «دیگری» دوزخ است؟» به قلم محمدرضا لبیب، در کانال باشگاه اندیشه منتشر شده است. لبیب در این یادداشت تلاش میکند تا برداشت رایج از سخنان ژانپل سارتر، فیلسوف اگزیستانسیالیست فرانسوی، را اصلاح کند.
تفسیر جمله سارتر
برخلاف تصور عمومی، عبارت «دیگری دوزخ است» که به سارتر نسبت داده میشود، حکمی مطلق نیست. این جمله در نمایشنامه «خروج ممنوع» (Huis clos) بیان میشود و تنها زمانی مصداق پیدا میکند که فرد در شرایطی گرفتار شود که عاملیت و آزادی خود را از دست داده و کاملاً به قضاوت و نگاه دیگری وابسته گردد. در چنین حالتی، روابط مخدوش و نااصیل میتواند حضور دیگری را به تجربهای شکنجهگر تبدیل کند.
زمینه نمایشنامه «خروج ممنوع»
عبارت معروف «دیگری، دوزخ است» (L'enfer, c'est les autres) در اثر مهم فلسفی سارتر، «هستی و نیستی» (L'Être et le Néant)، نیامده است. این جمله را سارتر از زبان یکی از شخصیتهای نمایشنامه «خروج ممنوع» بیان میکند. این نمایشنامه که در ایران با ترجمههای متعددی منتشر شده، داستان سه شخصیت به نامهای گارسَن، اینِس و اِستِل را روایت میکند که پس از مرگ، در اتاقی بسته و بدون پنجره، برای همیشه با یکدیگر محبوس میشوند.
تجربه دوزخ در نمایشنامه
شخصیتهای نمایشنامه به تدریج درمییابند که دوزخ آنها نه شکنجههای فیزیکی، بلکه تحمل حضور دائمی و آزاردهنده یکدیگر است. هر یک از این سه نفر، آینه و داورِ دیگری عمل میکند. از آنجا که در اتاق آینهای وجود ندارد، هر شخص تنها از طریق نگاه و قضاوت دو نفر دیگر میتواند خود را ببیند. گارسَن در پایان نمایش جمله را اینگونه بیان میکند: «نیازی به میلههای داغ نیست؛ دوزخ همان دیگراناند.»
تصریح خود سارتر
ژانپل سارتر خود در مصاحبهای که پیش از انتشار صوتی نمایش در سال ۱۹۶۵ ضبط شد، تأکید کرد که این جمله «همواره بد فهمیده شده است». او توضیح داد که منظور او این نبوده که روابط با دیگران فینفسه دوزخی است، بلکه این تجربه زمانی رخ میدهد که فرد آزادی و عاملیت خود را از دست داده و در دام وابستگی به نگاه و قضاوت دیگران گرفتار شود.