مرثیه‌سرایی برای ابتهاج: تلاقی هنر و سیاست در غزل‌های او

هوشنگ ابتهاج (سایه) در 19 مرداد 1401 در کلن آلمان درگذشت و در باغ محتشم رشت به خاک سپرده شد. میراث او، تلاقی ظریفی است میان غزل کلاسیک و نبض زندگی مدرن. برای درک دقیق‌تر جایگاه وی در چشم‌انداز غزل معاصر، به سراغ مسعود جعفری جزی رفتیم؛ استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی و عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی که در کتاب «شاعران در جست‌وجوی جایگاه (نگاهی دیگر به تحول شعر فارسی)» به تبیین تحولات شعر فارسی و جایگاه شاعران معاصر پرداخته است. در این گفت‌وگو، جعفری جزی با رویکردی تحلیلی، از معماری منسجم غزل‌های سایه، تفاوت‌های زبانی او با منزوی و شهریار، و نقش «جوهره هنر» در ماندگاری آثار او می‌گوید. این مصاحبه، تلاشی است برای یافتن پاسخ این پرسش که چرا صدای سایه، در میان هزاران صدا، بلندتر و متمایزتر شنیده می‌شود. اگر بخواهیم جایگاه غزل هوشنگ ابتهاج را در چشم‌انداز کلی غزل معاصر بررسی کنیم، وی در کجای این طیف جای می‌گیرد؟ آیا می‌توان وی را در دسته‌بندی‌های رایج نظیر «غزل سنت‌گرا» یا «غزل نو» گنجاند یا با صدای متمایزی روبرو هستیم که خارج از این قالب‌ها تعریف می‌شود؟ غزل ابتهاج صدای مخصوص به خودش را دارد. غزل او نه در چارچوب غزل سنتی معاصر می‌گنجد (مانند غزل عماد خراسانی و شاعران سنت‌گرا) و نه در آن غزلی که امروز «غزل نو» می‌نامیم و بعدها شاخه‌های جدیدتری مثل غزل پست‌مدرن از آن درآمد؛ هیچ‌یک از این دسته‌بندی‌ها کاملاً بر غزل ابتهاج منطبق نیست؛ چرا که او صدای مخصوص به خودش را دارد. اگر بخواهیم بگوییم این غزل از کجا آمده است، یکی از سرچشمه‌های روشن آن، گفت‌وگویی است که با شعر حافظ داشته؛ طنین صدای حافظ در غزل ابتهاج شنیده می‌شود. سرچشمه دیگر، همنشینی، گفت‌وگوی ادبی و همچنین اقتباسی است که از غزل شهریار داشته است. این دو سرچشمه روشن‌اند، اما در کنار آن‌ها، ابداع