پس از واقعه کربلا و شهادت امام حسین (ع)، فضای سیاسی و اجتماعی جهان اسلام با آشوبهای گستردهای در مدینه، مکه و کوفه روبرو شد. در این میان، رویکرد امام سجاد (ع) در مدیریت بحرانها و مواجهه با خاندان اموی، یکی از نقاط عطف تاریخی در سیره ایشان محسوب میشود.
پذیرش خاندان مروان بن حکم توسط امام سجاد (ع)
در سال ۶۳ هجری قمری، در حالی که مدینه درگیر شورشهای داخلی بود و بنیامیه در هراس از خشم عمومی قرار داشتند، مروان بن حکم (از چهرههای نامآشنای اموی) برای حفظ امنیت زنان و کودکان خود به دنبال پناهگاه بود. روایتهای تاریخی حاکی از آن است که او از علی بن الحسین (امام سجاد ع) درخواست امان کرد.
علیرغم دشمنیهای دیرینه میان بنیهاشم و بنیامیه، امام سجاد (ع) با پذیرش این درخواست، خانواده مروان را در کنار خانواده خود به مکانی امن منتقل کردند. این اقدام نشاندهنده تفکیک میان عدالت و انتقام شخصی در سیره ایشان است.
تحول در میدان مبارزه: از شمشیر به دعا
در دورانی که شمشیرها در سراسر جهان اسلام از نیام بیرون آمده بود، امام سجاد (ع) استراتژی مبارزه را از تقابل نظامی به عرصههای دیگر تغییر دادند. این تغییر میدان شامل موارد زیر بود:
- استفاده از قدرت دعا: ترویج مفاهیم دینی و معنوی از طریق دعاهای صحیفه سجادیه.
- حفظ ساختار فرهنگی: تمرکز بر آموزش و ترویج آموزههای اسلامی در میان شیعیان.
- اجتناب از انتقام کور: جلوگیری از فروکاستن عدالت به انتقامجوییهای بیهدف.
قیامهای مسلحانه پس از عاشورا
در کنار رویکرد امام، جریانهای مختلفی برای انتقامجویی یا اصلاح اوضاع شکل گرفت که با پیامدهای خونینی همراه بود:
در کوفه، شیعیانی به رهبری سلیمان بن صرد خزاعی با هدف جبران عدم یاری امام در کربلا قیام کردند. برآوردها نشان میدهد که تعداد این قیامکنندگان در آغاز بیش از ۱۵,۰۰۰ نفر بود. با این حال، پس از فعالیتهای مختار ثقفی، تنها حدود ۴ تا ۵ هزار نفر در منطقه «نخیله» با شعار «یا لثارات الحسین» گرد هم آمدند.