قدرت خلق پول؛ مبنای قانونی تکالیف حاکمیتی بر بانک‌های تجاری

ماهیت بانک‌ها و تمایز کارکردی

در نظام اقتصادی، بانک‌ها بر اساس اهداف و کارکردهای خود به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شوند. بانک‌های سرمایه‌گذاری به عنوان نهادهای مالی، صرفاً با هدف افزایش سود و ارزش دارایی سهامداران فعالیت می‌کنند. اما بانک‌های تجاری و تخصصی به دلیل برخورداری از قدرت خلق پول، ماهیتی متفاوت دارند.

قدرت خلق پول؛ امتیاز حاکمیتی

طبق تحلیل‌های کارشناسی، قدرت خلق پول یک حق حاکمیتی است که از سوی حاکمیت به بانک‌ها تفویض شده است. این ویژگی باعث می‌شود که بانک‌های تجاری و تخصصی، حتی در صورت داشتن مالکیت خصوصی، به عنوان نهادهای عمومی شناخته شوند. دلایل این طبقه‌بندی عبارتند از:

• اعطای حق خلق پول توسط حاکمیت به بانک.
• عدم مالکیت مطلق خصوصی به دلیل بهره‌مندی از امتیازات عمومی.
• تحصیل بسیاری از دارایی‌های بانک از طریق قدرت خلق پول.

لزوم بازگشت منافع به حاکمیت

عادل پیغامی معتقد است که بخشی از سود بانک‌ها ناشی از قدرت خلق پول است و به همین دلیل، تمام سود حاصله متعلق به سهامداران نیست. حاکمیت می‌تواند برای استیفای حقوق عمومی از این قدرت، راهکارهای متعددی را در دستور کار قرار دهد:

• مشروط کردن تأسیس بانک به خرید امتیاز بانکداری.
• محاسبه سود حاصل از قدرت خلق پول و بازگرداندن آن به چرخه عمومی.
• وضع تکالیف قانونی مانند تسهیلات تکلیفی و وام‌های ازدواج.

در نهایت، از منظر این دیدگاه کارشناسی، وضع تکالیف بر بانک‌های خصوصی نه تنها مغایر با ماهیت بنگاه‌داری نیست، بلکه بازتابی از حق حاکمیت برای مدیریت امتیازاتی است که به این نهادها واگذار شده است.